استاندارد کفش ایمنی EN ISO 20345؛ هر کد و علامت یعنی چه؟

اگر روی برچسب داخل کفش ایمنی به عبارت EN ISO 20345 برخورده‌اید و بعد از آن حروفی مثل S1P یا S3 دیده‌اید، تنها نیستید که معنای دقیقش را نمی‌دانید. استاندارد کفش ایمنی EN ISO 20345 مرجع اروپایی برای طبقه‌بندی کفش‌های حفاظتی صنعتی است و مشخص می‌کند هر کفش دقیقاً در برابر چه خطراتی — ضربه، سوراخ‌شدگی کف، سرخوردن، برق‌گرفتگی یا نفوذ آب — آزمایش و تأیید شده. برای یک مسئول HSE یا مدیر خرید، دانستن این کدها یعنی توانایی تشخیص اینکه آیا کفشی که قرار است برای کارگران انبار یا خط تولید خریداری شود، واقعاً با ماهیت خطرات آن محیط تطبیق دارد یا صرفاً روی جعبه‌اش برچسب «ایمنی» خورده.

در بازار ایران بیشتر منابع موجود درباره‌ی این استاندارد یا ترجمه‌ی ماشینی صفحات انگلیسی است یا خلاصه‌های ناقص. در این مقاله سراغ جزئیات فنی می‌رویم: هر کد چه آزمونی را پشت سر گذاشته، تفاوت رده‌های SB تا S7 در چیست، ویرایش ۲۰۲۲ چه چیزی را تغییر داد و چطور این استاندارد را از معادل آمریکایی‌اش (ASTM) تشخیص دهیم.

EN ISO 20345 چیست

EN ISO 20345 یک استاندارد بین‌المللی مشترک است که سازمان استاندارد اروپا (CEN) و سازمان بین‌المللی استاندارد (ISO) آن را هم‌زمان منتشر کرده‌اند. موضوع آن الزامات پایه و اختیاری کفش‌های ایمنی است؛ یعنی کفش‌هایی که علاوه بر محافظت عمومی، حتماً دارای تیغه یا کلاهک محافظ پنجه با مقاومت ضربه‌ی حداقل ۲۰۰ ژول هستند. این نکته را در نظر بگیرید که استاندارد یک خانواده دارد: EN ISO 20344 روش‌های آزمون را تعریف می‌کند، EN ISO 20345 کفش ایمنی را، EN ISO 20346 کفش محافظ (با ضربه‌ی کمتر) را و EN ISO 20347 کفش کار بدون کلاهک پنجه را پوشش می‌دهد. اشتباه رایج این است که کارفرمایی کفش رده S1 بدون کلاهک تهیه می‌کند و آن را «کفش ایمنی» می‌نامد، در حالی که از نظر این استاندارد چنین محصولی در دسته کفش کار (20347) قرار می‌گیرد نه کفش ایمنی.

ساختار استاندارد بر پایه‌ی الزامات پایه (Basic) و ویژگی‌های اضافه (Additional) بنا شده. الزامات پایه شامل مقاومت کلاهک پنجه، مقاومت کف در برابر روغن و مقاومت پاشنه در برابر سایش هستند. ویژگی‌های اضافه اختیاری‌اند و بر اساس آن‌ها کفش در یکی از رده‌های SB تا S7 قرار می‌گیرد. هر کارخانه تولیدکننده باید نمونه‌ی کفش را نزد آزمایشگاه اعلام‌شده (Notified Body) آزمایش کند تا بتواند از این کدها روی برچسب استفاده کند؛ برچسب‌زدن بدون آزمون معتبر، نقض مستقیم استاندارد است.

استاندارد کفش ایمنی اروپا و جایگاه آن در مقایسه با استانداردهای دیگر

وقتی صحبت از استاندارد کفش ایمنی اروپا می‌شود، منظور معمولاً همین خانواده‌ی EN ISO 20345 است که در بیش از سی کشور اروپایی و بسیاری از کشورهای دیگر به‌عنوان مرجع پذیرفته شده. نکته‌ای که در قراردادهای خرید صنعتی ایران کمتر روشن است این است که استاندارد اروپایی با استاندارد آمریکایی ASTM F2413 یا استاندارد کانادایی CSA Z195 یکسان نیست؛ روش آزمون، واحد اندازه‌گیری و حتی تعریف «مقاومت ضربه» در آن‌ها فرق دارد. یک کفش با تأییدیه ASTM لزوماً معادل رده S3 اروپایی نیست، حتی اگر روی کاتالوگ فروشنده چنین ادعایی درج شده باشد. برای کارفرمایانی که کالای وارداتی خریداری می‌کنند، تطبیق کد استاندارد روی برچسب با گواهی آزمایشگاهی اصل کار است. گواهی معتبر باید نام آزمایشگاه اعلام‌شده، شماره‌ی گواهی و تاریخ آزمون را داشته باشد. صرف چاپ لوگوی CE روی جعبه کافی نیست؛ CE یک اظهار انطباق تولیدکننده است، نه گواهی مستقل آزمایشگاه. تفاوت این دو مفهوم دقیقاً همان جایی است که در بازار خرید و فروش کفش ایمنی در ایران بیشترین سوءتفاهم شکل می‌گیرد.

چرا این استاندارد برای خرید سازمانی مهم است

وقتی حجم خرید کفش برای یک واحد صنعتی چند صد جفت باشد، انتخاب رده اشتباه هزینه‌ی دوباره‌کاری دارد. اگر محیط کار خیس و برقی همزمان باشد (مثل سالن شست‌وشوی صنعتی)، رده S4 یا S5 لازم است نه S1؛ اگر خطای انتخاب رخ دهد، کفش خریداری‌شده در برابر نفوذ آب محافظتی ندارد و باید کل انبار دوباره تأمین شود. مسئول HSE باید قبل از سفارش انبوه، نقشه‌ی خطرات محیط کار را با جدول کدهای زیر تطبیق دهد.

کدهای پایه: SB، S1 تا S5 در استاندارد کفش ایمنی EN ISO 20345

رده‌بندی حرفی SB تا S7 ترکیبی از الزامات پایه به‌اضافه‌ی چند ویژگی اختیاری مشخص است. SB (Safety Basic) حداقل الزام است: فقط مقاومت کلاهک پنجه در برابر ضربه‌ی ۲۰۰ ژول و فشار ۱۵ کیلونیوتن. از این نقطه به بعد، هر حرف S همراه با عدد، یک لایه محافظتی اضافه می‌کند.

• SB — حداقل الزام: مقاومت کلاهک پنجه در برابر ضربه و فشار.
• S1 — SB به‌اضافه‌ی جذب انرژی پاشنه، مقاومت کف در برابر روغن و خاصیت ضد بار الکتریکی ساکن (Antistatic).
• S1P — S1 به‌اضافه‌ی صفحه ضد سوراخ‌شدگی زیر کف (Penetration Resistance).
• S2 — S1 به‌اضافه‌ی مقاومت در برابر نفوذ و جذب آب از رویه‌ی کفش (Water Penetration).
• S3 — S2 به‌اضافه‌ی صفحه ضد سوراخ‌شدگی کف و آج‌دار بودن کف برای مقاومت در برابر سرخوردن.
• S4 — معادل S1 اما برای کفش‌های تمام‌لاستیکی یا پلیمری یک‌تکه (چکمه‌ای).
• S5 — معادل S3 برای همان کفش‌های یک‌تکه لاستیکی/پلیمری.

نکته‌ای که در انتخاب رده اغلب فراموش می‌شود، رده S1P است. بسیاری فکر می‌کنند S1P و S3 یکی‌اند چون هر دو ضد سوراخ‌شدگی دارند، اما S3 علاوه بر آن، مقاومت در برابر نفوذ آب و آج مشخص برای ضد لغزندگی هم دارد. برای محیط‌های ساختمانی با زمین خیس یا گلی، فقط S3 پاسخگوست؛ S1P برای محیط خشک با خطر میخ و اجسام نوک‌تیز روی زمین کفایت می‌کند.

ویرایش ۲۰۲۲ استاندارد کفش ایمنی و تغییرات آن

ویرایش ۲۰۲۲ استاندارد کفش ایمنی جایگزین نسخه‌ی ۲۰۱۱/۲۰۱۲ شد و چند اصلاح عملی در روش آزمون و رده‌بندی آورد. مهم‌ترین تغییر، اضافه‌شدن رده‌های S6 و S7 است که مخصوص کفش‌های ضد آب کامل (WR – Water Resistant) هستند و پیش‌تر این ویژگی فقط به‌صورت کد اختیاری جداگانه (WR) کنار سایر کدها ذکر می‌شد. S6 معادل S2 با آزمون ضدآب کامل بوت است و S7 معادل S5 با همین ویژگی برای کفش‌های چرمی/پارچه‌ای بسته. تغییر دیگر در ویرایش ۲۰۲۲، بازنگری روش آزمون مقاومت لغزش (Slip Resistance) بود؛ استاندارد قدیمی دو کد SRA و SRB را جدا آزمایش می‌کرد (روی سرامیک با محلول صابون و روی فولاد با گلیسیرین)، و SRC به معنای قبولی در هر دو بود. در ویرایش جدید، روش آزمون کمی دقیق‌تر و پارامترهای زاویه‌ی پا در حین تست اصلاح شد تا نتیجه به شرایط واقعی راه‌رفتن نزدیک‌تر باشد. برای کارفرما این یعنی محصولاتی که از ۲۰۲۲ به بعد تولید و آزمایش شده‌اند، برچسب EN ISO 20345:2022 دارند و کدهای قدیمی‌تر (:2011) هنوز هم در بازار موجودند و غیرمعتبر نیستند، صرفاً نسخه‌ی قدیمی‌تری از آزمون را پشت سر گذاشته‌اند. برای مدیر خریدی که قرارداد چندساله با تأمین‌کننده دارد، توصیه‌ی عملی این است: در مشخصات فنی خرید، به‌جای نوشتن فقط «S3»، عبارت «S3 مطابق EN ISO 20345:2022» درج شود تا از ابهام نسخه جلوگیری شود.

کدهای اختیاری تکمیلی و معنای هرکدام

علاوه بر رده‌های اصلی SB تا S7، مجموعه‌ای از کدهای دو یا سه حرفی کنار آن‌ها چاپ می‌شود که ویژگی‌های تکمیلی را نشان می‌دهند. این کدها مستقل از رده اصلی هستند و ترکیب آن‌ها بسته به نیاز محیط کار انتخاب می‌شود.

• P — مقاومت کف در برابر سوراخ‌شدگی (فلزی یا غیرفلزی).
• C — رسانای الکتریکی (Conductive)، برای محیط‌های حساس به بار ساکن مثل صنایع الکترونیک یا مواد منفجره.
• A — ضد بار الکتریکی ساکن (Antistatic)، متفاوت از C و کاربردی‌تر برای اغلب محیط‌های صنعتی عمومی.
• HI — مقاومت در برابر گرمای بالا از کف کفش.
• CI — مقاومت در برابر سرمای شدید از کف کفش.
• E — قابلیت جذب انرژی در ناحیه پاشنه.
• WR — مقاومت کل کفش در برابر نفوذ آب (نه فقط کف).
• SRA / SRB / SRC — مقاومت در برابر لغزش، به ترتیب روی سرامیک، فولاد، و هر دو سطح.
• M — محافظت استخوان‌های کف پا (Metatarsal) در برابر ضربه از بالا.
• AN — محافظ مچ پا (Ankle Protection).

در محیط‌هایی با احتمال سقوط اجسام سنگین از ارتفاع کم روی روی پا، کد M را جدا از کلاهک پنجه در نظر بگیرید؛ کلاهک فقط نوک انگشتان را می‌پوشاند، در حالی که M کل کف پا را پوشش می‌دهد. این دو مکمل هم هستند نه جایگزین.

جدول مقایسه رده‌های اصلی کفش ایمنی

جدول زیر رده‌های پرکاربرد را در کنار هم قرار می‌دهد تا انتخاب بر اساس محیط کار ساده‌تر شود. این جدول را می‌توان مستقیم در مشخصات فنی مناقصه خرید کپی کرد.

اشتباهات رایج در خواندن برچسب و انتخاب کد

رایج‌ترین اشتباهی که در بازدید از کارگاه‌ها دیده می‌شود، خرید کفش S1 برای محیطی است که کف آن دائماً خیس است. کارفرما فقط به «کد S» توجه کرده و فرض کرده هر کفشی با این حرف کفایت می‌کند، در حالی که بدون ویژگی ضدآب (S2 به بالا)، رطوبت به داخل کفش نفوذ می‌کند و علاوه بر ناراحتی، خطر لغزش و بیماری پوستی پا را بالا می‌برد.

اشتباه دوم، اتکا به ظاهر کفش به‌جای برچسب داخل آن است. دو مدل کفش می‌توانند از بیرون کاملاً شبیه هم باشند اما یکی S1 و دیگری S3 باشد؛ تفاوت در لایه‌های داخلی کف است که با چشم دیده نمی‌شود. تنها راه اطمینان، خواندن برچسب داخلی و تطبیق آن با گواهی آزمایشگاهی ارائه‌شده توسط فروشنده است. برای آشنایی بیشتر با اجزای فنی یک جفت کفش استاندارد، مطلب ویژگی‌های کفش ایمنی استاندارد را هم مطالعه کنید.

اشتباه سوم مربوط به تصور «هرچه رده بالاتر بهتر» است. رده S3 لزوماً برای هر محیطی بهترین انتخاب نیست؛ در محیط خشک اداری، وزن اضافه و سفتی صفحه ضد سوراخ‌شدگی S3 فقط باعث خستگی پا می‌شود بدون آنکه محافظتی اضافه بدهد که واقعاً لازم باشد. انتخاب درست همیشه بر اساس نقشه‌ی خطر محیط است، نه بر اساس بالاترین کد موجود در کاتالوگ.

چطور کد مناسب را برای محیط کار خودمان انتخاب کنیم

گام اول ارزیابی خطر است، نه انتخاب کد. باید فهرست کرد: آیا زمین کار دائم مرطوب است؟ آیا اجسام نوک‌تیز روی کف پراکنده‌اند؟ آیا خطر تخلیه بار الکتریکی ساکن وجود دارد (نزدیک تجهیزات الکترونیک یا مواد قابل اشتعال)؟ آیا احتمال سقوط جسم سنگین روی پا هست؟ پاسخ به هرکدام یک کد اضافه یا الزامی مشخص می‌کند.

گام دوم، تطبیق پاسخ‌ها با جدول کدهاست. برای یک کارگاه فلزکاری خشک با براده‌های فلزی روی زمین، ترکیب S1P کافی است. برای انبار مواد شیمیایی با کف مرطوب و نیاز به ضد اسید، S3 با کد اضافه‌ی مقاومت شیمیایی مناسب‌تر است. برای پرسنل امدادی که در ارتفاع و شرایط متغیر کار می‌کنند، معمولاً ترکیب S3 با کد HI یا CI بسته به دمای محیط انتخاب می‌شود. تیم HSE بهتر است این ارزیابی را سالانه یک‌بار بازبینی کند، چون تغییر خط تولید یا جابه‌جایی بخش‌ها می‌تواند نقشه‌ی خطر را عوض کند.

در مرحله‌ی خرید، از تأمین‌کننده گواهی آزمایشگاه اعلام‌شده و تاریخ اعتبار آن را بخواهید. برای مشاهده‌ی گزینه‌های موجود با کدهای مختلف می‌توانید به بخش کفش ایمنی مراجعه کنید یا برای دریافت مشاوره‌ی انتخاب کد مناسب محیط کارتان با تماس با نیک سیفتی در ارتباط باشید.

سوالات متداول

تفاوت S1 و S3 در استاندارد کفش ایمنی EN ISO 20345 چیست؟

S3 نسبت به S1 دو ویژگی اضافه دارد: مقاومت کف در برابر نفوذ آب و صفحه‌ی ضد سوراخ‌شدگی به‌همراه کف آج‌دار ضد لغزش. S1 برای محیط خشک و سرپوشیده کافی است اما در زمین مرطوب یا با خطر اجسام نوک‌تیز، فقط S3 پاسخگوی نیاز است.

آیا کفش با گواهی CE به‌تنهایی برای EN ISO 20345 کافی است؟

خیر، برچسب CE به‌تنهایی کافی نیست. CE اظهار انطباق تولیدکننده است؛ باید گواهی آزمایشگاه اعلام‌شده (Notified Body) با شماره و تاریخ مشخص هم از تأمین‌کننده دریافت شود تا صحت رده اعلام‌شده تأیید شود.

EN ISO 20345 چیست و چه فرقی با EN ISO 20347 دارد؟

EN ISO 20345 استاندارد کفش‌های دارای کلاهک محافظ پنجه با مقاومت ضربه‌ی حداقل ۲۰۰ ژول است، در حالی که EN ISO 20347 کفش کار بدون این کلاهک را پوشش می‌دهد. کفشی که کلاهک ندارد، حتی اگر سایر ویژگی‌های ایمنی را داشته باشد، از نظر این استاندارد «کفش ایمنی» محسوب نمی‌شود.

ویرایش ۲۰۲۲ استاندارد کفش ایمنی چه چیزی را عوض کرد؟

مهم‌ترین تغییر ویرایش ۲۰۲۲، افزودن رده‌های S6 و S7 برای کفش‌های ضدآب کامل و اصلاح روش آزمون مقاومت لغزش بود. کفش‌های تولیدشده پیش از این ویرایش با کد نسخه ۲۰۱۱ همچنان معتبرند، صرفاً بر اساس نسخه‌ی قدیمی‌تر آزمون تأیید شده‌اند.

آیا رده S3 برای همه محیط‌های صنعتی مناسب‌ترین انتخاب است؟

نه لزوماً. رده S3 برای محیط‌های مرطوب و پرخطر مثل ساخت‌وساز مناسب است، اما در محیط خشک اداری یا انبار سبک، وزن و سفتی اضافه‌ی آن بدون فایده‌ی محافظتی واقعی صرفاً خستگی پا را بالا می‌برد. انتخاب باید بر اساس ارزیابی خطر واقعی محیط باشد نه بالاترین کد موجود.

جمع‌بندی

خواندن درست کدهای استاندارد کفش ایمنی EN ISO 20345 کاری تخصصی نیست، اما نیازمند دقتی است که در بیشتر کاتالوگ‌های فروش نادیده گرفته می‌شود. تفاوت یک حرف روی برچسب — S1 در برابر S3 — می‌تواند تفاوت بین محافظت واقعی و هزینه‌ی بی‌فایده باشد. پیش از هر خرید انبوه، نقشه‌ی خطر محیط کار را مشخص کنید، گواهی آزمایشگاهی را از تأمین‌کننده بخواهید و کد مناسب را نه بر اساس نام تجاری بلکه بر اساس آزمون‌های پشت آن انتخاب کنید. برای دریافت مشاوره‌ی فنی درباره‌ی انتخاب کد مناسب کفش ایمنی سازمان‌تان یا بررسی سایر تجهیزات ایمنی موردنیاز، می‌توانید با تیم فنی درباره تولیدی لباس کار نیک در تماس باشید یا سری به فروشگاه نیک سیفتی بزنید. اگر کفش ایمنی هماهنگ با سایر اقلام پوشاک کار سازمان‌تان نیاز دارید، امکان سفارش لباس کار سفارشی هم در کنار تجهیزات حفاظتی فراهم است.